چهل حدیث در باب اعجاز صلوات بر محمّدو آل محمد (ص)

چهل حدیث در باب اعجاز صلوات بر محمّدو آل محمد (ص)

چهل حدیث در باب اعجاز صلوات بر محمّدو آل محمد (ص)

مقاله ای بسیار عالی با عنوان : چهل حدیث در باب اعجاز صلوات بر محمّد و آل محمد (ص)

 

چهل حدیث در باب اعجاز صلوات بر محمّدو آل محمد (ص)

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

در روز قیامت، اول کسی که حله بهشت پوشد، پدر من ابراهیم است و کرسی برطرف راست عرش نهند و او را بر آن نشانند و بعد از آن مرا حلّه پوشانند و امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام در پیش روی من بایستد، و تمام امت در عقب سر من بایستند، با تفاوت درجات و هر بنده ای که در عقب هر نماز فریضه، ده مرتبه بر من و آل من صلوات فرستد، او را نزد من جای دهند و مرا ببیند و من او را ببینم و روی او – مانند شب چهارده – تابان باشد.
در ادامه مطلب بخوانید…

 

 

نویسنده : سیدمحمد شفیعی مازندرانی

اشاره:

تردیدی نیست که صلوات کامل همان است که همه مسلمانان، در تشهد نماز به ادای آن می پردازند:

«اللهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّد و آلِ مُحمّد».

صلوات در پیشگاه خدا دارای اهمیت و جایگاه خاصی است و پرداختن به آن آثار ارزنده را در بر دارد. می توان گفت صلواتی که با شرایط لازم بر زبان آید، اعجاز می کند، حلال مشکلات بوده و دست آدمی را در زندگی می گیرد. صلوات، دل را به سوی عالمی مصفّا و به دور از هرگونه تیرگی به پرواز در می آورد. مایه تطهیر جان آدمی گشته، برکات فراوانی را از آسمان رحمت بر آدمی نازل می سازد. هم چنین صلوات مایه تقرب آدمی به درگاه خدا گشته، باعث جلب نظر اولیای الهی و خلیفگان خدا نسبت به آدمی می شود.

این نوشته، درصدد بیان تأثیرات مثبت و اعجازآمیز ذکر «صلوات» است. در فصل اول صلوات کامل و ناقص مورد بحث قرار می گیرد و در فصل دوم سخن از اهمیت صلوات به میان می آید. در فصل سوم به برخی از مهم ترین آثار اعجازآمیز صلوات اشاره می شود. در فصل چهارم موارد و جلوه های مختلف اهتمام به صلوات، مورد توجه قرار می گیرد. و در خاتمه، به حکمت تأکید بر صلوات نیز اشاره می شود.

صلوات کامل و ناقص کدام است؟

صلوات کامل، همان است که در تشهد نماز به آن می پردازیم و همه مسلمانان به آن اهتمام می ورزند.

استاد بزرگوارم علامه ملایری ، صاحب کتاب پر ارج «جامع احادیث الشیعه» ضمن نقل خاطرات سفر حج خود به نگارنده گفت: روزی امام جماعت کنار کعبه را دیدار کردم. مردی باوقار و خوش برخورد بود. خود را معرفی کردم. خیلی مرا مورد لطف و احترام خود قرار داد. در ضمن حرف ها، به او گفتم: «چرا شما گاهی از نثار صلوات بر آل رسول صلی الله علیه و آله خودداری می کنید؟» پاسخ داد: «صلوات بر محمد و آل او در تشهد نماز، بر همگان واجب است، ولی در غیر این مورد ذکر آل واجب نیست، بلکه مستحب است. لذا گاهی عملاً رعایت نمی شود.» گفتم: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در پاسخ این سؤال که چگونه صلوات بفرستیم فرمود:

قُولُوا: اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ

. و افزودم: در دستور العمل پیامبر صلی الله علیه و آله در این باره «آلِ مُحَمَّد» مورد توجه است و استثنایی در کار نیست تا در غیر نماز بدون ذکر آل محمد اشکال نداشته باشد. هم چنین آن حضرت از صلوات «بَتْراء» نهی به عمل آورده است. «بَترا» عبارت است از صلوات بدون ذکر آل محمد.(۱)

او با تعجب به من نگریست و گفت: «در کجا؟» گفتم : «در صحیح بخاری(۲). آن جا که آیه «إِنَّ اللّه وَمَلاَئِکتَهُ یصَلُّونَ عَلَی النَّبِی یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِیما»(۳) را تبیین می کند.»

گفت : «امشب به آن کتاب(۴) مراجعه می کنم. اگر چنین باشد، من از این به بعد آن را رعایت می کنم.»

گفتم : «من ظهر فردا همین جا منتظر شما هستم.» روز بعد او کمی دیر آمد. بدون مقدمه نگاهی به من کرد و در حالی که با دست خود به من اشاره می کرد، گفت: «اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّد» و رفت. معلوم شد که حدیث مذکور را در کتاب نامبرده یافته است.

در جواهر الکلام، ج ۱۰، ص ۲۶۲ می خوانیم: آن چه به عنوان واجب، در تشهد نماز به چشم می خورد، عبارت است از «اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّد» و اجماع اهل نظر بر آن منعقد می باشد و بقیه مستحب خواهد بود و کسی که به ذکر آل محمد، در صلوات نپردازد، نماز او باطل است.

شافعی، امام فرقه شافعیه در باب وجوب صلوات بر اهل بیت علیهم السلام و اهمیت آن این چنین سرود:

یا أَهْلَ بَیتِ رَسُولِ اللّه حُبُّکمْ فَرْضٌ مِنَ اللّه فی الْقُرْآنِ اَنْزَلَهُ

کفاکمُ من عظیمِ الفضل اَنَّکمُ مَنْ لم یصَلِّ علیکمْ لا صَلاهَ لَهُ(۵)

ای اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله دوستی و محبت به شما از واجباتی است که در قرآن به چشم می خورد و عظمت و گران سنگی شما همین بس، که اگر کسی به شما درود نفرستد، نماز او باطل است.

* * *

در حدیث آمده است: زید بن خارجه می گوید: «از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله سؤال کردم که چگونه در پیشگاه خدا طلب حاجت کنم؟» رسول خدا صلی الله علیه و آله پاسخ داد: «بر من صلوات بفرستید و در دعا کوشا باشید.» و افزود: اینچنین بگویید: «اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّد»(۶) در این دستور العمل، چگونگی صلوات کامل را پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله خاطر نشان کردند.

آن چه مورد عنایت پروردگار حکیم می باشد، صلوات کامل است نه صلوات ناقص. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «کسی که بر من صلوات بفرستد ولی بر آل من صلوات نفرستد، بوی بهشت را استشمام نمی کند».(۷) زیرا صلوات ناقص مورد نهی و نکوهش پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله می باشد. چنان که آن حضرت فرمود: صلوات ناقص برای من منظور ندارید و «صلوات بَتْراء» را کنار بگذارید.(۸)

امام باقر علیه السلام به مردی که دست به خانه خدا نهاده و صلوات ناقص ادا می کرد و می گفت: «اللهمّ صلّ علی محمّد» نگریست و فرمود: «ای مرد، صلوات را ناقص ادا نکن و در حق ما ستم روا مدار. بگو: اللهمّ صلّ علی محمّد و آل محمد».(۹)

صلوات بَتْراء، یعنی صلوات بدون ذکر آل محمد صلی الله علیه و آله در کلام پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مورد نهی و نکوهش قرار گرفته است. لکن این مسأله (عدم ذکر آل) در صلوات، گاهی جنبه سیاسی داشته است. از جمله در تاریخ یعقوبی آمده است :

«کان ابن الزبیر – و هو عبداللّه – کثیر البغض لعلی بن أبی طالب، تحامل علیهم تحاملاً شدیداً و أظهر لهم العداوه والبغضاء حتّی بلغ منه أنّ ترک الصلاه علی محمّد فی خطبته، فقیل له: لم ترکت الصلاه علی النبی؟ فقال: إنّ له أهل سوء یشرئبوّن لذکره و یرفعون رؤوسهم إذا سمعوا به».

عبداللّه زبیر، چهل روز در خطبه نماز جمعه، صلوات را ترک کرده بود. هنگامی که راز آن را از او جویا شدند، گفت: «ناچارم هنگام صلوات بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به آل او هم درود بفرستم. بر این اساس صلوات بر پیامبر صلی الله علیه و آله را ترک کردم».(۱۰)

مخالفان اهل بیت کینه خود را در برابر خط امامت در حذف کلمه «آل محمد صلی الله علیه و آله » هنگام صلوات ابراز می کردند و در این رابطه نامه هایی که از اهالی این خط بر جای مانده است گویای همین مسأله می باشد. ابن ابی الحدید، اندیشمند معروف اهل سنت، در کتاب خود (شرح نهج البلاغه) نامه های مختلفی از این دو جناح، پیروان خط سقیفه و پیروان خط امامت را متذکر گشته است. در نامه های خط سقیفه، هنگام صلوات بر حضرت رسول صلی الله علیه و آله کلمه «آل» به چشم نمی خورد(۱۱)، ولی در نامه های گروه دوم، صلوات بر آل محمد، دیده می شود.

* * *

زمخشری در ذیل آیه: «هُوَ الَّذِی یصَلِّی عَلَیکمْ وَمَلاَئِکتُهُ»(۱۲) می نویسد: طبق مفاد این آیه، صلوات بر همه مسلمین رواست. به نظر ایشان صلوات بر مردم عادی جایز است تا چه رسد بر آل محمد. [و ما معنی صلاتهم؟ قلت: هی قولهم: اللّهم صلّ علی المؤمنین](۱۳)

ملاحظه کردید که حذف کلمه «آل محمّد» در صلوات، جنبه سیاسی دارد، وگرنه همان گونه که هر دو گروه در تشهد نماز ناچارند تا صلوات را به طور کامل ادا کنند، باید در غیر نماز نیز صلوات را کامل «اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّد»(۱۴) بر زبان داشته باشند. حتی افرادی چون ابن تیمیه (که در زمان ما وهّابیان جلوه مکتب فکری او هستند) تحقیقی پیرامون حقوق اهل بیت علیهم السلام داشته که در نتیجه آن، ذکر «آل» را در صلوات لازم می داند ، گرچه وهابیان، به آن عمل نمی کنند.(۱۵)

اهمیت صلوات

رفع حسرت با صلوات

محفل و مجلسی که در آن ذکر صلوات در کار نباشد، عامل حسرت برای صاحب خود خواهد بود.

[ ۱ ] «عن الصادق علیه السلام قال: مَا اجْتَمَعَ فِی مَجْلِسٍ قَوْمٌ لَمْ یذْکرُوا اللّه عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَمْ یذْکرُونَا إِلاّ کانَ ذَلِک الَْمجْلِسُ حَسْرَهً عَلَیهِمْ یوْمَ الْقِیامَهِ».

امام صادق علیه السلام فرمودند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: در هر مجلسی که ذکر خدا و یاد خدا نباشد و صلوات بر من فرستاده نشود، آن مجلس برای اهلش، مایه حسرت و وبال خواهد بود.(۱۶)

البته برای صلوات فرستادن دل و زبان باید یکی باشد؛ یعنی در حال غفلت، زبان مشغول ذکر صلوات نباشد، بلکه با تمرکز حواس مشغول صلوات باشد.

هنگام فرستادن صلوات باید به گونه ای عمل کرد که گویی پیامبر حاضر است و مستقیماً به آن حضرت سلام می کنیم.

از سفیان ثوری پرسیدند: یوم الحسره کدام روز است که حق تعالی می فرماید: «وَأَنذِرْهُمْ یوْمَ الْحَسْرَهِ».

«بترسان ایشان را از روز حسرت». سفیان جواب داد: آن روز، قیامت است و حسرت همه خلق را فرو خواهد گرفت. زیرا نیکان حسرت می خورند که چرا از این بیش تر نیکی نکردیم و بدها حسرت می خورند که چرا به سلوک راه حسنات مشغول نگشتیم. از او پرسیدند: «ای شیخ، آیا کسی خواهد بود که در آن روز حسرت نداشته باشد؟» گفت: «آری، کسی که در این دنیا مدام بر رسول خدا صلوات فرستاده باشد، در روز قیامت حسرت چیزی را نمی خورد.»

صلوات در خانه کعبه

ذکر مورد توجه در داخل خانه خدا، عبادت است از صلوات بر «محمد و آل محمد». در حدیث می خوانیم:

[ ۲ ] «عن عبدالسلام بن نعیم قال: قلت لأبی عبداللّه علیه السلام : إنّی دخلت البیت و لم یحضرنی شیی ء من الدعاء إلاّ الصلاه علی محمّد و آل محمّد، فقال علیه السلام : «أما أنَّه لم یخرج أحدٌ بأفضل ممّا خرجت به».

عبدالسلام بن نعیم می گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: «داخل خانه کعبه شدم و هیچ دعایی به خاطرم نیامد ، مگر صلوات بر رسول خدا.» آن حضرت فرمود: «هیچ کسی از کعبه بیرون نیامده است که عملش از عمل تو بهتر باشد.»(۱۷)

سبب مهر السنه

راز تعیین مهر السنه زنان چیست؟ در احادیث آمده است:

[ ۳ ] «عن الحسین بن خالد قال: سألت أبا الحسن علیه السلام عن مهر السنّه کیف صار خمسمائه درهم؟ فقال علیه السلام : «إنّ اللّه تبارک و تعالی أوجب علی نفسه ألاّ یکبّره مؤمن ماءه تکبیره و یسبّحه ماءه تسبیحه و یحمده ماءه تحمیده و یهلّله ماءه تهلیله و یصلّی علی محمّد و آله ماءه مرّه ثم یقول: اَللّهُمَّ زَوِّجْنِی مِنَ الْحُورِ الْعَینِ إلاّ زوّجه اللّه عزوجل إلی نبیه صلی الله علیه و آله أن سنّ مهور المؤمنات خمسمائه درهم، ففعل ذلک رسول اللّه صلی الله علیه و آله ».

از حضرت امام رضا علیه السلام پرسیدند: سبب چیست که مَهر زنان در شریعت ۵۰۰ درهم قرار داده شده است. فرمود: خداوند بر خود واجب گردانیده است که هر مؤمنی که ۱۰۰ مرتبه اللّه اکبر، ۱۰۰ مرتبه سبحان اللّه ، ۱۰۰ مرتبه الحمد للّه و ۱۰۰ مرتبه لا اله الا اللّه بگوید و سپس ۱۰۰ مرتبه بر محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله صلوات فرستد و بعد از آن بگوید: اَللّهُمَّ زَوِّجْنِی مِنَ الْحُورِ الْعَینِ، حور العین را به او تزویج نماید و علت این است که مهر زنان را ۵۰۰ درهم قرار داده است.(۱۸)

تقارن صلوات با ذکر خدا

هرگاه نام خدا بر زبان آمد باید ذکر صلوات نیز بر زبان باشد. در حدیث آمده است:

[ ۴ ] «و سَئَل الإمام الرضا علیه السلام عن قوله تعالی «وَذَکرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّی»فَقال علیه السلام : کلَّمَا ذَکرَ اسْمَ رَبِّهِ صَلّی عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِه».

از امام رضا علیه السلام در تفسیر آیه «وَ ذَکرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلّی»فرمود: مراد از این آیه این است که هرگاه نام پروردگار متعال [اللّه ] بر زبان آمد، بر محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله درود و صلوات فرستاده شود.(۱۹)

شرکت ملایکه

حضور ملایکه در مجالسی که در آن ذکر صلوات مورد توجه باشد، به گونه ای چشم گیر خواهد بود. در حدیث آمده است:

[ ۵ ] «عن النَبِی صلی الله علیه و آله : إَنَّ الْمَلائِکهَ یمُرُّونَ عَلَی حَلَقِ الذِّکرِ فَیقُومُونَ عَلَی رُئُوسِهِمْ وَ یبْکونَ لِبُکائِهِمْ وَ یؤَمِّنُونَ عَلَی دُعَائِهِمْ – إِلَی أَنْ قَالَ – فَیقُولُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لَهُمْ: أُشْهِدُکمْ أَنِّی قَدْ غَفَرْتُ لَهُمْ».

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: کاروانی از فرشتگان به امر پروردگار در جهان حرکت می کنند و هنگامی که به جلسه ذکر و صلوات می رسند، به یکدیگر می گویند: فرود آییم. زمانی که پیاده می شوند، اهل جلسه را هنگام دعا با ذکر آمین، یاری کرده و نیز اهل جلسه را هنگام صلوات کمک و همراهی می کنند. در پایان به یکدیگر می گویند: خوشا به حال افراد این جلسه که خدا آنان را آمرزید.(۲۰)

استجابت دعا

چگونگی دعا کردن و فراهم آوردن استجابت دعا را می توان از طریق توجه به صلوات به دست آورد.

[ ۶ ] «عن الإمام الصادق علیه السلام : مَنْ کانَتْ لَهُ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ حَاجَهٌ فَلْیبْدَأْ بِالصَّلاهِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ ثُمَّ یسْأَلُ حَاجَتَهُ ثُمَّ یخْتِمُ بِالصَّلَاهِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَکرَمُ مِنْ أَنْ یقْبَلَ الطَّرَفَینِ وَ یدَعَ الْوَسَطَ إِذَا کانَتِ الصَّلاهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ لا تُحْجَبُ عَنْهُ».

امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که حاجتی دارد باید اوّل، صلوات بر محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله بفرستد و بعد از آن، حاجت خود را بخواهد و در آخر دعا، دوباره صلوات بفرستد. زیرا خدا کریم تر از آن است که دو طرف دعا را قبول کند و وسط دعا را قبول نکند و صلوات بر محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله مانع های استجابت دعا را بر طرف می کند.(۲۱)

راز شیرینی عسل

[ ۷ ] روزی پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله و امیرمؤمنان علی علیه السلام در میان نخلستان نشسته بودند که زنبور عسلی دور پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله شروع به چرخیدن کرد. پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: «یا علی! می دانی این زنبور چه می گوید؟» حضرت علی علیه السلام فرمود: «خیر.» رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: این زنبور ما را مهمان کرده و می گوید: یک مقدار عسل در فلان محل گذاشتم. امیرمؤمنان علیه السلام را بفرستید تا آن را از آن محل بیاورد. امیرمؤمنان علیه السلام بلند شد و عسل را از آن محل آورد. حضرت رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «ای زنبور! غذای شما که از شکوفه گل تلخ است، به چه علّتی آن شکوفه به عسل شیرین تبدیل می شود؟» زنبور گفت: «یا رسول اللّه ! شیرینی این عسل از برکت وجود مقدّس شما و (آل) شماست. چون هر وقت از شکوفه استفاده می کنیم ، همان لحظه به ما الهام می شود که سه بار بر شما صلوات بفرستیم. وقتی که می گوییم: «اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّد»(۲۲) به برکت صلوات بر شما عسل ما شیرین می شود.»

حکایت

برخی از اهل سنت، صلوات را برای غیر از پیامبر جایز ندانسته و آن را جسارت به مقام نبوت به حساب می آورند. بر اساس همین نگرش، هنگامی که شهید معروف علامه قاضی نور اللّه تستری ، صاحب کتاب احقاق الحق در موقع ذکر نام امیرالمؤمنین علیه السلام کلمه: «علیه الصّلاه والسّلام» را بر زبان آورد، بر ضد او بسیج شدند و به اصطلاح جهت دفاع از پیامبر!! به پاخاستند و فتوای مباح بودن خون وی را صادر کردند آنان در این باره طوماری تنظیم کردند و از بعضی امضاء گرفتند که یکی از علمای بزرگ اهل سنت هندوستان از امضای آن خودداری نمود و زیر آن طومار این شعر را نوشت :

گر لَحْمُک لَحْمی ز حدیث نبوی هی کی،
صَّلّ علی نام علی بی ادبی هی

جمع آوران امضا و متصدیان آن ، طومار را به دربار برده تا نظر شاه را نیز جهت قتل او (صاحب احقاق الحق) به دست آورند. هنگامی که شاه طومار را ملاحظه کرد و چشمش به این بیت افتاد از اعدام علامه چشم پوشید.(۲۳)

 

 

 

برخی از آثار صلوات

بهترین ذکر

برترین ذکر الهی، صلوات بر محمد و آل اوست که در احادیث آمده است:

[ ۸ ] «عَنْ عَبْدِ السَّلامِ بْنِ نُعَیمٍ قَالَ: قُلْتُ لاِءَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام : إِنِّی دَخَلْتُ الْبَیتَ وَ لَمْ یحْضُرْنِی شَیءٌ مِنَ الدُّعَاءِ إِلاَّ الصَّلاهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ! فَقَالَ: أَمَا إِنَّهُ لَمْ یخْرُجْ أَحَدٌ بِأَفْضَلَ مِمَّا خَرَجْتَ بِهِ».

عبدالسلام (بن عبدالرحمن) بن نعیم می گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: من داخل کعبه شدم و دعایی به خاطرم نیامد ، جز صلوات بر محمد صلی الله علیه و آله و آل محمد. امام علیه السلام فرمود: آگاه باش! مانند تو در فضیلت و ثواب کسی از خانه خدا بیرون نیامده است.(۲۴)

شرایط اظهار حاجت

امام صادق علیه السلام فرمودند: «لازم است بر هر یک از شما که هنگام اظهار حاجت در پیشگاه خداوند بزرگ با ستایش الهی آغاز کند و به تمجید محمّد صلی الله علیه و آله و آل او بپردازد و سپس به تقصیرها و گناهان خود اعتراف کند و پس از آن حاجت خود را در میان نهد».(۲۵)

[ ۹ ] «قَالَ النَّبِی صلی الله علیه و آله ذَاتَ یوْمَ لِعَلِی علیه السلام : یا عَلِی أَلا أُبَشِّرُک؟ فَقَالَ: بَلی بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی فَإِنَّک لَمْ تَزَلْ مُبَشِّراً بِکلِّ خَیرٍ. فَقَالَ: أَخْبَرَنِی جَبْرَئِیلُ آنِفاً بِالْعَجَبِ قُلْتُ: مَا الَّذِی أَخْبَرَک یا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: أَخْبَرَنِی أَنَّ الرَّجُلَ مِنْ أُمَّتِی إِذَا صَلَّی عَلَی وَ أَتْبَعَ بِالصَّلاهِ عَلَی أَهْلَ بَیتِی فُتِحَتْ لَهُ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَ صَلَّتْ عَلَیهِ الْمَلائِکهُ سَبْعِینَ صَلاهً وَ إِنَّهُ لَمُذْنِبٌ خَطَّاءٌ ثُمَّ تَحَاتُّ عَنْهُ الذُّنُوبُ کمَا تَحَاتُّ الْوَرَقُ مِنَ الشَّجَرِ فَیقُولُ اللَّهُ تَبَارَک وَ تَعَالَی: لَبَّیک یا عَبْدِی وَ سَعْدَیک یا مَلائِکتِی أَنْتُمْ تُصَلُّونَ عَلَیهِ سَبْعِینَ صَلاهً وَ أَنَا أُصَلِّی عَلَیهِ سَبْعَمِائَهِ صَلاهٍ فَإِذَا صَلَّی عَلَی وَ لَمْ یتْبِعِ الصَّلاهَ عَلَی أَهْلَ بَیتِی کانَ بَینَهَا وَ بَینَ السَّمَاءِ سَبْعُونَ حِجَاباً وَ یقُولُ اللَّهُ تَبَارَک وَ تَعَالَی لا لَبَّیک یا عَبْدِی وَ لا سَعْدَیک یا مَلائِکتِی لا تُصْعِدُوا دُعَاءَهُ إِلاّ أَنْ یلْحِقَ بِنَبِیی عِتْرَتَهُ فَلا یزَالُ مَحْجُوباً حَتَّی یلْحِقَ (بِی) أَهْلَ بَیتِی».

روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «آیا می خواهی شما را مژده ای دهم؟» امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: «بفرما، پدر و مادرم قربانت! شما که پیوسته مبشر به خیر و خوبی ها بوده اید.» فرمود: جبرئیل به تازگی برای من خبر خوشی آورده است. خبر این است که هرکدام از امت من هنگامی که بر من صلوات فرستند، اگر نام اهل بیتم را نیز ملحق سازند؛ درهای آسمان جملگی برای پذیرفتن دعا و عبادت او گشوده گردد و فرشتگان هفتاد بار درود بر وی بفرستند و این خود محو کننده جرم و گناهان است آن گاه گناهان چون برگ درختان از او بریزد و خداوند تعالی فرماید: «لبیک» تو را پذیرفتم، خجسته و مسعود باشی!

سپس به فرشتگان گوید: شما هفتاد بار بر وی درود فرستادید و من هفتصد بار؛ لیکن اگر تنها بر من صلوات بفرستد و اهل بیتم را ملحق نسازد میان دعای او و آسمان، هفتاد حجاب حایل باشد و خداوند جل و جلاله فرماید: لا لبیک.(۲۶)

اعجاز صلوات با صدای بلند

امام جعفر صادق علیه السلام از رسول مکرم اسلام صلی الله علیه و آله نقل می کند:

[ ۱۰ ] «ارْفَعُوا أَصْوَاتَکمْ بِالصَّلاهِ عَلَی فَإِنَّهَا تَذْهَبُ بِالنِّفَاقِ».

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند: صلوات ها را با صدای بلند ادا نمایید، زیرا موجب از بین رفتن نفاق می گردد.(۲۷)

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

[ ۱۱ ] «الصَّلاهُ عَلَی وَ عَلَی أَهْلِ بَیتِی تَذْهَبُ بِالنِّفَاقِ».

صلوات و درود بر من و خاندان من نفاق را از بین می برد.(۲۸)

هم چنین امام صادق علیه السلام فرمودند:

«هرکه حاجتی از خدای عز و جل داشته باشد، باید با صلوات بر محمد و آلش آن را آغاز کند و سپس حاجت خود را بخواهد و باز هم در پایان، صلوات بر محمد و آلش بفرستد؛ زیرا خداوند عز و جل از آن کریم تر است که دو طرف را بپذیرد و میانه را وانهد؛ زیرا صلوات بر محمد و آلش از او محجوب نباشد».(۲۹)

عامل جلب رضایت خدا

کثرت صلوات یکی از عوامل جلب رحمت الهی است. در حدیث آمده است:

[ ۱۲ ] «عَنْ أَبی عَبْداللّه علیه السلام : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ علیه السلام : صَلاتُکمْ عَلَی إِجَابَهٌ لِدُعَائِکمْ وَ زَکاهٌ لأَعْمَالِکمْ».

از امام صادق علیه السلام روایت شده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: صلوات فرستادن شما بر من باعث روا شدن حاجت های شماست و خدا را از شما راضی کرده و اعمال شما را پاکیزه می گرداند.(۳۰)

نابود کننده سیئات

امام رضا علیه السلام فرمودند:

[ ۱۳ ] «قَالَ الرِّضَا علیه السلام فِی حَدِیثٍ: مَنْ لَمْ یقْدِرْ عَلَی مَا یکفِّرُ بِهِ ذُنُوبَهُ فَلْیکثِرْ مِنَ الصَّلاهِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ فَإِنَّهَا تَهْدِمُ الذُّنُوبَ هَدْماً».

هرکس نتواند کفاره گناهانش را بپردازد، باید بر محمد و آلش درود فراوان بفرستد؛ چون آن صلوات گناهان را منهدم می سازد.(۳۱)

اعجاز نوشتن صلوات

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

[ ۱۴ ] «من صلی علی فی کتاب لم تزل الملائکه تستغفر له مادام اسمی فی ذلک الکتاب».

هرکس در نوشته ای بر من درود فرستد، تا زمانی که نام من در آن نوشته موجود باشد، فرشتگان پیوسته برای او آمرزش می طلبند.(۳۲)

ای فرشتگان من! دعای او را به آسمان نبرید تا این که اهل بیت پیغمبرش را نیز در فرستادن درود با پیغمبر ملحق سازد. پس هم چنان دعایش پذیرفته نگردد و به آسمان نرود، تا بر اهل بیت پیغمبر صلی الله علیه و آله نیز سلام و درود بفرستند.(۳۳)

فرشتگان حامل صلوات

صلوات مورد توجه ویژه رسول خدا صلی الله علیه و آله است. در حدیث آمده است:

[ ۱۵ ] «عَن الصادق علیه السلام : من صلّی علی النبی و آله مائه مرّه فی کلّ یوم أسداها سبعون ملکاً یبلغها إلی رسول اللّه صلی الله علیه و آله قبل صاحبه».

امام صادق علیه السلام فرمودند: «هرکس بر پیغمبر و آل پیغمبر در هر روز صد بار صلوات بفرستد، هفتاد فرشته او را در میان گیرند و آن صلوات را برای رساندن به رسول اللّه صلی الله علیه و آله از رفیق خود سبقت می گیرند».(۳۴)

بهترین عمل در جمعه

گرچه انفاق، در همه جا، مورد ستایش است، لکن در شب و روز جمعه بیش تر مورد تأکید می باشد.

[ ۱۶ ] «الصَّدَقَهُ لَیلَهَ الْجُمُعَهِ وَ یوْمَهَا بِأَلْفٍ وَ الصَّلاهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ لَیلَهَ الْجُمُعَهِ بِأَلْفٍ مِنَ الْحَسَنَاتِ وَ یحُطُّ اللّه فِیهَا أَلْفاً مِنَ السَّیئَاتِ وَ یرْفَعُ فِیهَا أَلْفاً مِنَ الدَّرَجَاتِ».

امام صادق علیه السلام فرمودند: صدقه دادن در شب جمعه و روز آن و نیز «صلوات» (درود فرستادن بر محمد صلی الله علیه و آله و آل او) در شب جمعه و روز آن، برابر هزار حسنه است و هزار سیئه به وسیله آن نابود می شود و هزار درجه بر مقام آدمی افزوده می شود.(۳۵)

[ ۱۷ ] هم چنین امام صادق علیه السلام فرمودند:

«ما من عمل أفضل یوم الجمعه من الصلاه علی محمّد و أهل بیته».

هیچ عملی در روز جمعه، برتر از صلوات بر محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله نیست.(۳۶)

ابن ابی عمیر گوید: حماد بن عثمان از امام صادق علیه السلام پرسید: «افضل اعمال در روز جمعه کدام است؟» ایشان فرمود: «یک صد بار صلوات بر محمد و آل محمد بعد از نماز عصر و هرچه بر آن بیفزایی بهتر خواهد بود.»

احمد بن خالد برقی می گوید: در روایتی که عبداللّه بن سیابه و ابو اسماعیل، از ناحیه یکی از این دو امام ابو جعفر باقر یا ابو عبداللّه صادق علیه السلام نقل کرده و فرمود: چون نماز جمعه به جای آوردی بگو:

«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ الاْءَوْصِیاءِ الْمَرْضِیینَ بِأَفْضَلِ صَلَوَاتِک وَ بَارِک عَلَیهِمْ بِأَفْضَلِ بَرَکاتِک وَ السَّلامُ عَلَیهِ وَ عَلَیهِمْ وَ رَحْمَهُ اللّه وَ بَرَکاتُهُ».

خداوند برای تو یک صد هزار حسنه بنویسد و یک هزار گناه از نامه عملت محو سازد و یک صد هزار حاجتت را برای آن روا کند و یک صد هزار درجه مقامت را بالا برد.(۳۷)

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

«أکثروا الصلاه علی یوم الجمعه فإنّه یوم مشهود تشهده الملائکه، و إن أحداً لا یصلّی علی إلاّ عرضت علی صلاته حتّی یفرغ منها».

در روز جمعه بسیار بر من صلوات و درود بفرستید که آن روزی است که فرشتگان آن را می بینند و هیچ کس بر من صلوات و درود نمی فرستد، جز آن که درود وی بر من عرضه می شود.(۳۸)

هنگام نگاه به نامحرم و ذکر صلوات

ذکر صلوات، مایه ثبات دل در صراط پاکدامنی و طهارت دل می گردد. در حدیث آمده است:

[ ۱۸ ] «إِذَا رَأَی أَحَدُکمُ امْرَأَهً تُعْجِبُهُ فَلْیأْتِ أَهْلَهُ فَإِنَّ عِنْدَ أَهْلِهِ مِثْلَ مَا رَأَی فَلا یجْعَلَنَّ لِلشَّیطَانِ عَلَی قَلْبِهِ سَبِیلاً لِیصْرِفْ بَصَرَهُ عَنْهَا فَإِذَا لَمْ یکنْ لَهُ زَوْجَهٌ فَلْیصَلِّ رَکعَتَینِ وَ یحْمَدُ اللّه کثِیراً وَلْیصَلِّ عَلَی النَّبِی صلی الله علیه و آله ثُمَّ یسْأَلُ اللّه مِنْ فَضْلِهِ فَإِنَّهُ ینْتِجُ لَهُ مِنْ رَأْفَتِهِ مَا یغْنِیهِ».

امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمودند: هنگامی که زنی نظر یکی از شما را جلب کرد، باید به همسر خود روی آورد و بداند که زنان همه از یک مقوله اند. او نباید شیطان را بر دل خود مسلط سازد و اگر همسر ندارد، دو رکعت نماز بخواند و سپس به حمد الهی و صلوات بر محمد و آل او بپردازد و از خدا بخواهد تا با رحمت و فضل خود، وی را استغنای باطنی ببخشد و گره از کارش باز کند.(۳۹)

سنگین ترین عمل در قیامت

امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام فرمودند:

[ ۱۹ ] «أَثْقَلُ مَا یوضَعُ فِی الْمِیزَانِ یوْمَ الْقِیامَهِ الصَّلاهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ أَهْلِ بَیتِهِ».

سنگین ترین عملی که روز قیامت در ترازوی (اعمال) گذاشته می شود، درود بر محمد و اهل بیت اوست.(۴۰)

امام صادق علیه السلام فرمودند:

«مَا مِنْ عَمَلٍ أَفْضَلُ یوْمَ الْقِیامَهِ مِنَ الصَّلاهِ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّد».

در قیامت هیچ عملی برتر و گرامی تر از صلوات بر محمد و آل او نیست.(۴۱)

باعث سنگینی کفّه حسنات

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

[ ۲۰ ] «أَنَا عِنْدَ الْمِیزَانِ یوْمَ الْقِیامَهِ فَمَنْ ثَقُلَتْ سَیئَاتُهُ عَلَی حَسَنَاتِهِ جِئْتُ بِالصَّلاهِ عَلَی حَتَّی أُثْقِلَ بِهَا حَسَنَاتِهِ».

من در قیامت نزد میزان اعمال می باشم. هر کس کفّه گناهانش افزون تر از حسناتش شود، آن صلوات هایی را که بر من فرستاده بیاورم و بر حسناتش بیفزایم تا بر گناهانش فزون آید.(۴۲)

روشنایی قبر

[ ۲۱ ] از پیغمبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله روایت شده است که:

«أَکثِرُوا الصَّلاهَ عَلَی فَإِنَّ الصَّلاهَ عَلَی نُورٌ فِی الْقَبْرِ وَ نُورٌ عَلَی الصِّرَاطِ وَ نُورٌ فِی الْجَنَّهِ».

بر من بسیار درود بفرستید؛ چرا که درود فرستادن بر من، برای درود فرستنده نوری است در قبر، نوری است بالای صراط و نوری است در بهشت.(۴۳)

 

 

 

نور پل صراط

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

[ ۲۲ ] «الصَّلاهُ عَلَی نُورٌ عَلَی الصِّرَاطِ».

درود فرستادن بر من، نوری است بر روی صراط.(۴۴)

مهمان پیامبر در بهشت

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:

«در روز قیامت، اول کسی که حله بهشت پوشد، پدر من ابراهیم است و کرسی برطرف راست عرش نهند و او را بر آن نشانند و بعد از آن مرا حلّه پوشانند و امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام در پیش روی من بایستد، و تمام امت در عقب سر من بایستند، با تفاوت درجات و هر بنده ای که در عقب هر نماز فریضه، ده مرتبه بر من و آل من صلوات فرستد، او را نزد من جای دهند و مرا ببیند و من او را ببینم و روی او – مانند شب چهارده – تابان باشد.(۴۵)

راز سربلند موسی

صلوات در امت های پیش از اسلام

[ ۲۳ ] وقتی که حضرت موسی علیه السلام در کوه طور با حضرت باری تعالی مناجات نمود، خدای متعال به او فرمود:

«ای موسی! بر تو باد که از کبر دوری کنی و گردن کشی ننمایی؛ چرا که اگر همه خلایق دنیا، یک ذره کبر داشته باشند، جای آن ها را دوزخ قرار خواهم داد و به عذاب دردناک گرفتار می نمایم؛ اگرچه تو باشی یا ابراهیم خلیل و یا فرزندت اسماعیل باشد.

ای موسی! اگر می خواهی به تو زیاد نزدیک شوم و از تو راضی شوم، زیاد صلوات بر حبیب من، محمد بفرست، که صلوات فرستادن بر او موجب رفعت تو می شود.

سپس موسی علیه السلام بر محمد و آلش صلوات فرستاد و خداوند هم لوح شش گانه ای به او اهدا نمود و فرمود:

«ای موسی! لوح را بردار! »

موسی علیه السلام آن را برداشت و عرض کرد: «خداوندا، این محمد کیست که من با صلوات فرستادن به او نزدیک می شوم؟» ندا آمد: «ای موسی! بدان که اگر به خاطر محمد صلی الله علیه و آله و آلش نبود تو را نمی آفریدم و تو باید به فضل و کرامت فراوانی که به او داده ای معترف شوی.»

حضرت موسی علیه السلام عرض کرد: «پروردگارا! مرا دوست دارید یا محمد را؟» خطاب رسید: ای موسی تو را منزلت و مکالمت است و برای محمد منزلت و دوستی است. اکنون بدان که دوست عزیزتر است از سخن گو و بدان که مناجات تو با من در طور سیناست و مناجات محمد با من در عرش است: «دَنی فَتَدَلّی فَکانَ قَابَ قَوْسَینِ أَوْ أَدْنی».(۴۶)

هم چنین در احادیث آمده است:

خداوند متعال به حضرت موسی علیه السلام فرمود:

یا موسی! من در وقت سخن گفتن با تو ده هزار گوش به تو دادم تا توانستی کلام مرا بشنوی و ده هزار زبان به تو ارزانی داشتم تا بتوانی جواب مرا بدهی. با این همه عنایاتی که به تو کردم، هر وقت که بر حبیب من محمد، صلوات بفرستی در نزد من محبوب تر می شوی.(۴۷)

خلاصی از دشواری ها

در ذیل تفسیر آیه «وَإِذْ أَنجَینَاکمْ مِّنْ آلِ فِرْعَوْنَ» آمده است:

[ ۲۴ ] «وَ کانَ مِنْ عَذَابِهِمُ الشَّدِیدِ أَنَّهُ کانَ فِرْعَوْنُ یکلِّفُهُمْ عَمَلَ الْبِنَاءِ عَلَی الطِّینِ وَ یخَافُ أَنْ یهْرَبُوا عَنِ الْعَمَلِ فَأَمَرَ بِتَقْییدِهِمْ وَ کانُوا ینْقُلُونَ ذَلِک الطِّینَ عَلَی السَّلالِیمِ إِلَی السُّطُوحِ فَرُبَّمَا سَقَطَ الْوَاحِدُ مِنْهُمْ فَمَاتَ أَوْ زَمِنَ لا یحْفِلُونَ بِهِمْ إِلَی أَنْ أَوْحَی اللَّهُ إِلَی مُوسَی علیه السلام قُلْ لَهُمْ لا یبْتَدِئُونَ عَمَلاً إِلاّ بِالصَّلاهِ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیبِینَ لِیخِفَّ عَلَیهِمْ فَکانُوا یفْعَلُونَ ذَلِک فَیخِفُّ عَلَیهِمْ».

بنی اسرائیل با ذکر صلوات بر محمد و آل او، از مشکلات و دشواری های فرعون، از سختی و بیگاری هایی که از سوی عمال فرعون مقرر شده بود، نجات می یافتند. بنی اسرائیل بر اثر کار اجباری فرعون، از پای در می آمدند، تا آن که از سوی خدا، به موسی وحی شد که به آنان (بنی اسرائیل) صلوات بر محمد و آل محمد را تعلیم داده تا موجب تخفیف در سختی های آنان شود.(۴۸)

آری! دقت در موارد فوق نشان می دهد که ذکر صلوات به عنوان ذکر حیات بخش در دوران پیش از اسلام می درخشید.

قضیه گاو بنی اسرائیل

گرچه داستان مقتول بنی اسرائیل که سرانجام آن به خریدن گاوی منجر گشته و عاقبت آن مسأله مستور و پشت پرده ای را بر ملا ساخته است، به گونه های مختلفی در تفاسیر و احادیث مربوطه به چشم می خورد که یکی از آن ها عبارت است از این حدیث که:

[ ۲۵ ] «قتل شخص فی بنی إسرائیل و لم یعلم قاتله، فأمرهم اللّه أن یذبحوا بقره، و هذه البقره لها صفات خاصّه و نادره و لم تکن إلاّ عند شاب من بنی إسرائیل أراه اللّه عزّ و جلّ فی منامه محمّداً و علیاً و طیبی ذریتهما، فقالا له: إنّک کنت لنا ولیاً محبّاً و مفضّلاً، و نحن نرید أن نسوق إلیک بعض جزائک فی الدنیا، فإذا راموا شراء بقرتک فلا تبعها إلاّ بأمر أمّک، فإنّ اللّه عزّ و جلّ یلقّنها ما یغنیک به و عقبک.

ففرح الغلام ، و جاءه القوم یطلبون بقرته، فقالوا بکم تبیع بقرتک هذه؟ قال: بدینارین، و الخیار لأمّی. قالوا: قد رضینا بدینار فسألها، فقالت: بأربعه. فأخبرهم، فقالوا: نعطیک دینارین. فأخبر أمّه، فقالت: بثمانیه.

فما زالوا یطلبون علی النصف ممّا تقول أمّه، و یرجع إلی أمّه، فتضعف الثمن حتّی بلغ ثمنها مل ء مسک ثور، أکبر ما یکون ملوءه دنانیر، فأوجب لهم البیع. ثمّ ذبحوها، و أخذوا قطعه و هی عجز الذنب الذی منه خلق ابن آدم، و علیه یرکب إذا

أعید خلقاً جدیدا، فضربوه بها، و قالوا اللهمّ بجاه محمّد و آله الطیبین لمّا أحییت هذا المیت، و أنطقته لیخبرنا عن قاتله.

فقام سالماً سویاً و قال: یا نبی اللّه قتلنی هذان ابنا عمّی، حسدانی علی بنت عمّی فقتلانی، و ألقیانی فی محله هوءلاء لیأخذا دیتی منهم.

فأخذ موسی علیه السلام الرجلین فقتلهما، و کان قبل أن یقوم المیت ضرب بقطعه من البقره فلم یحی، فقالوا: یا نبی اللّه أین ما وعدتنا عن اللّه عزّ و جلّ؟ فقال موسی علیه السلام : قد صدقت، و ذلک إلی اللّه عزّ و جلّ».

در میان بنی اسرائیل، کسی را کشته بودند و قاتل او معلوم نبود. از جانب خدا مأمور شدند گاوی را بکشند که دارای صفات ویژه ای باشد؛ ولی چنان گاوی را پیدا نکردند. در حالی که جوانی از بنی اسرائیل چنین گاوی داشت، ولی آنان اطلاع نداشتند. شبی در خواب به آن جوان الهام می شود که چون تو بر محمد و آل محمد صلوات می فرستی، جزای تو را در این دنیا به تو می رسانیم. در خواب، به جوان بنی اسرائیلی الهام می شود که گروهی از بنی اسرائیل روزی جهت خریدن گاو سراغ تو می آیند. شما گاو را نمی فروشی ، مگر به امر مادرت و اگر چنین کنی ثروت بسیاری برای خود و فرزندانت به دست می آید.

آن جوان از چنین خوابی شاد گردید. وقتی صبح شد گروهی از بنی اسرائیل به منزل آن جوان آمدند که گاوش را بخرند.

باب گفتگو شروع شد و به جوان گفتند که گاوت را چند می فروشی. گفت: «دو دینار، ولی اختیارش دست مادرم می باشد.» گفتند! ما یک دینار می خریم.» آن جوان با مادر خود مشورت کرد. مادرش گفت: «به چهار دینار بفروش.» جوان گفت: «مادرم می گوید چهار دینار.» خریداران گفتند: «ما دو دینار می خریم.» جوان دوباره با مادر مشورت کرد که مادرش گفت: «صد دینار.» خریداران گفتند: «ماپنجاه دینار می خریم.» آن چه خریداران راضی می شدند، مادر قیمت گاو را بالاتر می برد. تا آن جا که گفت: «باید پوست گاو را از طلا پر سازند.»

گاو را خریدند و کشتند. استخوان بیخ دم او را گرفتند و بر آن مرده زدند و گفتند: «خداوندا! به حق محمد و آل طیبین او علیهم السلام مرده را زنده گردان و به سخن درآور تا ما را خبر دهد که کی او را کشته است.»

ناگاه آن کشته به امر و اذن خداوند به برکت قسم ها و ذکر صلوات بر محمد و آل او صلی الله علیه و آله ، صحیح و سالم برخاست و به موسی علیه السلام عرض کرد: «ای پیغمبر خدا! این دو پسر عموی من بر من حسد بردند و به خاطر دختر عمویم مرا کشتند. بعد از کشتن، مرا در محله این گروه انداختند که دیه مرا از ایشان بگیرند.» پس موسی علیه السلام آن دو را کشت و آن گاه خدا پوست آن گاو را آن چنان گشاد و بزرگ کرد تا آن که از پنج هزار اشرفی پر شد.

سپس بعضی از بنی اسرائیل گفتند: نمی دانیم که کدام عجیب تر است: زنده شدن این مرده به اذن خدا یا به سخن درآمدن صاحب این گاو؟ پس وحی آمد: ای موسی، به بنی اسرائیل بگو که هرکه از شما می خواهد که من زندگانی او را در دنیا نیکو گردانم و در بهشت محل او را عظیم سازم و او را در آخرت با محمد و آل طیبین او صلی الله علیه و آله هم صحبت نمایم، مثل این جوان عمل کند. به درستی که این جوان از موسی علیه السلام شنیده بود ذکر محمد و آل طاهرین او چقدر پر ارج است و پیوسته برایشان صلوات می فرستاد و ایشان را از جمیع خلایق انس و جن و ملایکه جدا می دانست و به این سبب مال عظیمی برایش میسر شد.

سپس جوان به موسی علیه السلام گفت: «ای پیغمبر خدا، حالا من چگونه این همه مال را حفظ کنم؛ با بودن این همه دشمنان و این همه حسودان.» حضرت موسی در جواب می فرمود: بخوان برای این همه مال، صلوات بر محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله چنان چه بیش از این می خواندی. همان اعتقاد درست تو برای صلوات بود و به برکت همان صلوات ها بود که این همه مال گران قیمت به دست تو آمد. پس به ذکر صلوات هایت ادامه بده، تا خدای بزرگ و قادر و توانا این مال تو کند، خدا ضرر او را رفع نماید. «در این وقت آن جوان زنده شد. چون این سخنان موسی علیه السلام و جوانِ صاحب گاو را شنید تشویق شد که از حضرت موسی کمک بگیرد و گفت: خداوندا، تقاضا می کنم از تو به آن چه این جوان از تو تقاضا نمود، از صلوات فرستادن بر محمد و آل محمد و متوسل شدن به انوار مقدّسه ایشان، که مرا باقی بداری در دنیا که برخوردار شوم از دختر عموی خود و خوارگردانی دشمنان و حسودان مرا و خیر زیادی به سبب صلوات بر محمد و آل محمد به من عطا کنی. پس از آن از سوی خدا به موسی گفته شد که این جوان را به برکت توسل به انوار مقدّسه محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله ، ۱۳۰ سال عمر دادم که در این مدت صحیح و سالم باشد و در قوای او ضعفی حادث نشود. از زوجه خود، دختر عمویش بهره مند گردد و چون این مدت منقضی شود ، هر دو را با یکدیگر از دنیا می برم و در بهشت خود جا می دهم که در آن جا متنعم باشند.

سپس از خدا وحی آمد : «ای موسی! اگر کشنده این جوان از من مثل تقاضایی که این جوان کرده می نمود و متوسل به انوار مقدّسه محمد و آل محمد می شد و از عمل خود توبه می کرد و از من می خواست که رسوایش نکنم، او را رسوا نمی کردم و اذهان و خاطر بنی اسرائیل را از پیدا کردن قاتل دور می کردم. اگر بعد از رسوایی توبه می کرد و متوسل به انوار مقدّسه محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله می شد، عمل او را از خاطره های مردم بیرون می بردم و در دل اولیای مقتول می انداختم که از قصاص او بگذرند.»

بعد از مدتی، آن قبیله بنی اسرائیل که گاو را خریداری کرده بودند، نزد حضرت موسی علیه السلام آمدند و گفتند: «ای موسی! ما با لجاجت، خود را به پریشانی مبتلا نموده ایم و تمام اموالمان را به بهای گاو از دست دادیم. پس دعا کن خداوند روزی ما را زیاد فرماید.»

موسی علیه السلام فرمود: وای بر شما! مگر نشنیدید دعای آن جوان را و آن مقتول زنده شده را؟ مگر ندیدید چه فایده ها بر دعاهای این ها (صلوات بر محمد و آل محمد) می کردند؟ پس شما نیز متوسل به ذکر صلوات و درود بر محمد شوید.»

آن گاه گروه بنی اسرائیل متوسل به ذکر صلوات و درود بر محمد و آل محمد شدند و خدا را قسم به محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله دادند تا اینکه فقر و احتیاجشان برطرف شود. سپس خدا به حضرت موسی علیه السلام وحی نمود که بگو به ایشان که بروند به فلان خرابه و فلان موضع را بشکافند که در آن جا ده هزار دینار هست. بردارند و هرچه را که از هرکسی گرفته اند رد نمایند و زیادی را میان خود تقسیم کنند تا اموالشان چند برابر گردد.(۴۹)

توسل بنی اسرائیل

بنی اسرائیل که به وساوس ساری، مرتد گشته بودند ، به عملیات توبه روی آورده بودند که عبارت بود از این که در جایی تاریک با شمشیر آخته به کشتن یکدیگر می پرداختند که قاتل و مقتول به بهشت راه یابند. پس از اعلام قبولی آن توبه از سوی خدا هرکس که زنده می ماند گناه آنها بخشوده می شد.

[ ۲۶ ] راوندی در کتاب قصص الانبیاء(۵۰) می نویسد: قوم موسی کلیم بر اثر متابعت از «سامری» از خط حق، فاصله گرفته بودند. آنان از سامری سؤال کرده بودند : «آیا این گوساله خداست؟» پاسخ داد: مگر شجر با موسی سخن نگفت؟ این گوساله بسان آن شجره است.

سامری کسی را گماشته بود تا به گونه ای ماهرانه به دور از چشم مردم در گوساله می دمید و در آن سخن می گفت ، ولی مردم گمان می کردند که خداست که از طریق گوساله حرف می زند. این قوم ششصد هزار نفر بودند که فقط دوازده هزار نفر آنان در صراط حق، باقی مانده و بقیه، به «سامری» گرویده بودند. سرانجام از کار خود پشیمان گشته ، دست از ارتداد خود کشیدند و به عملیات «توبه» تن دادند و به عنوان تجلّی توبه با شمشیر آخته، به جان یکدیگر افتادند. آنها به امر موسی دست به کشتن یکدیگر زدند. و وقتی که از این عمل به ستوه آمدند، به توسل به «پنج تن» اهلبیت اسلام علیهم السلام دست زدند آنان با حالت ناله و زاری در هنگام توسل این چنین، در پیشگاه خدا دعا کردند:

«یا رَبَّنا بِجاهِ محمّد، الأکرَم وَ بِجاهِ عَلِی الأَفْضَلَ الأعْلَمَ وَ بِجاهِ فَاطِمَه الفُضْلی وَ بِجاهِ الْحَسَن والحسین و بِجاهِ الذرّیهِ الطَّیبین مِن آلِ طه وَ یاسینَ لمّا غَفَرْتَ لَنا ذُنُوبَنا وَ غَفَرْتَ هَفَواتَنا وَ اَزَلْتَ هذا الْقَتْلَ عَنّا».

در این هنگام از آسمان به موسی کلیم ندا رسید که آنان دست از قتل بکشند. (یعنی توبه آنان پذیرفته شد).

صلوات و رنج شیطان

[ ۲۷ ] روزی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از راهی عبور می کرد. شیطان را دید که خیلی ضعیف و لاغر شده است. از او پرسید: «چرا به این روز افتاده ای؟» گفت: «یا رسول اللّه ! از دست امت تو رنج می برم و در زحمت بسیار هستم.» پیامبر فرمودند: «مگر امت من با تو چه کرده اند؟»

گفت: یا رسول اللّه ! امت شما شش خصلت دارند که من طاقت دیدن و تحمل این خصایص را ندارم.

اول این که هر وقت به هم می رسند سلام می کنند.

دوم این که با هم مصافحه می کنند.

سوم آن که هرکاری را می خواهند انجام دهند انشاء اللّه می گویند.

چهارم آن که استغفار از گناهان می کنند.

پنجم این که تا نام شما را می شنوند صلوات می فرستند.

ششم آن که ابتدای هر کار بسم اللّه الرحمن الرحیم می گویند.

برترین اعمال [پیامی از برزخ]

در احادیث آمده است که:

[ ۲۸ ] «عَنْ أَبِی عَلْقَمَهَ قال: صَلَّی بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الصُّبْحَ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَینَا فَقَالَ: مَعَاشِرَ أَصْحَابِی رَأَیتُ الْبَارِحَهَ عَمِّی حَمْزَهَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ أَخِی جَعْفَرَ بْنَ أَبِی طَالِبٍ… فَدَنَوْتُ مِنْهُمَا فَقُلْتُ: بِأَبِی أَنْتَُما أَی الاْءَعْمَالِ وَجَدْتُمَا أَفْضَلُ؟ قَالا: فَدَینَاک بالآبَاءِ وَالامُّهاتِ وَجَدْنَا أَفْضَلَ الاْءَعْمَالِ الصَّلاهَ عَلَیک وَ سَقْی الْمَالِ وَ حُبَّ عَلِی بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام ».

ابو علقمه می گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از نماز صبح رو به ماکرد و فرمود: اصحاب من! دیشب عمویم حمزه و برادرم جعفر (طیار) را در خواب دیدم. به آن دو نزدیک شدم و گفتم: «پدر و مادرم فدایتان، کدام عمل را برتر یافتید؟»

پاسخ دادند: پدر و مادر ما فدایت، ما صلوات بر تو، تشنه را سیراب کردن و محبت علی بن ابی طالب علیه السلام را برترین اعمال یافتیم.(۵۱)

 

 

صلوات و رمضان

گرچه در فصل پیش راجع به اولین منبر و آمین گفتن پیامبر صلی الله علیه و آله حدیثی را ذکر کردیم ، ولی در اینجا نیز به ذکر حدیثی می پردازیم که در آن حال و هوا می باشد. این حدیث عبارت است از:

«عَن أبی عبداللّه علیه السلام قال: قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : فمن أدرکه – شهر رمضان – فلم یغفر له فأبعده اللّه… و من ذکرت عنده فلم یصلّ علی فلم یغفر له فأبعده اللّه ».

امام محمد باقر علیه السلام فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند هرکه ماه رمضان را درک کند و آمرزیده نشود، خدا او را دور می گرداند و هرکه در نزد او مذکور شوم و بر من صلوات نفرستد، آمرزیده نشود و خدا نیز او را دور گردانیده است.(۵۲)

در کتاب ثواب الاعمال و امالی شیخ صدوق مذکور است که رسول خدا صلی الله علیه و آله در خطبه ای که برای ماه مبارک رمضان خواند فرمود:

[ ۲۹ ] «قال النبی صلی الله علیه و آله : وَ مَنْ أَکثَرَ فِیهِ مِنَ الصَّلاهِ عَلَی ثَقَّلَ اللَّهُ مِیزَانَهُ یوْمَ تَخِفُّ الْمَوَازِینُ».

هرکه بر من در این ماه فراوان صلوات بفرستد، حق تعالی ترازوی اعمال او را سنگین می گرداند در روزی که ترازوی اعمال سبک باشد.(۵۳)

صلوات در روز مبعث

گرچه در هر زمانی صلوات فرستادن نیکوست، لکن در بعضی از اوقات، دارای پاداشی ویژه است. از آن جمله صلوات در شب و روز مبعث رسول خدا صلی الله علیه و آله است.

[ ۳۰ ] «الْحَسَنِ بْنِ رَاشِدٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبا عبداللّه علیه السلام قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاک لِلْمُسْلِمِینَ عِیدٌ غَیرَ الْعِیدَینِ؟ قَالَ: نَعَمْ یا حَسَنُ أَعْظَمُهُمَا وَ أَشْرَفُهَا قُلْتُ لَهُ: وَ أَی یوْمٍ هُوَ؟ قَالَ: یوْمٌ نُصِبَ أَمِیرُ الْمُوءْمِنِینَ علیه السلام فِیهِ عَلَماً لِلنَّاسِ قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاک وَ مَا ینْبَغِی لَنَا أَنْ نَصْنَعَ فِیهِ قَالَ تَصُومُهُ یا حَسَنُ وَ تُکثِرُ الصَّلاهَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ… وَ لا تَدَعْ صِیامَ یوْمِ سَبْعٍ وَ عِشْرِینَ مِنْ رَجَبٍ فَإِنَّهُ هُوَ الْیوْمُ الَّذِی نَزَلَتْ فِیهِ النُّبُوَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله وَ ثَوَابُهُ مِثْلُ سِتِّینَ شَهْراً لَکمْ».

حسن بن راشد گفت: به امام جعفر صادق علیه السلام عرض کردم: «آیا غیر از اعیاد مشهوره، عید دیگری نیز هست؟» فرمود : شریف ترین و کامل تر از همه آن ها روزی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله مبعوث گردید.

عرض کردم: «آن روز، کدام روز بود؟» فرمود: «آن روز شنبه بیست و هفتم ماه رجب بود.» عرض کردم: «در آن روز، چه عملی باید به جای آورد؟» فرمود: روزه می گیری و صلوات بسیار بر محمد و آل محمد می فرستی.(۵۴)

* * *

موارد و جلوه های مختلف اهتمام به صلوات

۱٫ صدقه زبان

پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله در جمع صحابه خود فرمود:

[ ۳۱ ] «ألا و تقرّبوا إلی اللّه بالطاعات یجزل لکم المثوبات، و قصّروا أعمارکم فی الدنیا بالتعرّض لأعداء اللّه فی الجهاد لتنالوا طول أعمار الآخره فی النعیم الدائم الخالد، و ابذلوا أموالکم فی الحقوق اللازمه لیطول غناوءکم فی الجنّه.

فقام ناس فقالوا: یا رسول اللّه نحن ضعفاء الأبدان قلیلو الأموال لا نفی بمجاهده الأعداء و لا تفضل أموالنا عن نفقات العیالات، فماذا نصنع؟

قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : ألا فلیکن صدقاتکم من قلوبکم و ألسنتکم.

قالوا: کیف یکون ذلک یا رسول اللّه ؟ قال صلی الله علیه و آله : أمّا القلوب فتقطعونها علی حبّ اللّه و حبّ محمّد رسول اللّه و حبّ علی ولی اللّه و وصی رسول اللّه و حبّ المنتجبین للقیام بدین اللّه و حبّ شیعتهم و محبّیهم و حبّ إخوانکم الموءمنین و الکفّ عن اعتقادات العداوات و الشحناء و البغضاء.

و أما الألسنه فتطلقونها بذکر الله تعالی بما هو أهله و الصلاه علی نبیه محمّد و آله الطیبین فإنّ اللّه تعالی یبلّغکم أفضل الدرجات و ینیلکم به المراتب العالیات».

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمودند: ای مردم! با اطاعت خدا، به خدا نزدیک شوید تا این که خداوند شما را به خیر برساند. اسارت های خود را در دنیا کم کنید و متعرض دشمنان خدا شوید و در جنگ شرکت کنید تا اعمال شما در قیامت زیاد شود و از مال های خودتان در حقوق لازم انفاق کنید.

در این حال، مردم بلند شدند و عرض کردند: «ای رسول خدا! بدن ما ضعیف است و مال و منالی هم نداریم که بذل و بخشش کنیم، پس چه کنیم؟» حضرت فرمودند: «صدقات قلبی و زبانی بدهید.»

باز مردم سؤال نمودند: «چگونه صدقه بدهیم؟»

حضرت فرمودند: صدقات قلبی، این است که قلبتان را با محبت خدا و محمد، رسول خدا و علی، ولی خدا، و همه کسانی که برای قیام در راه دین خداوند انتخاب شده اند (ائمه معصومین علیهم السلام ) و محبت شیعه آن ها و کسانی که از دوست داران شیعیان هستند را در دلتان ایجاد کنید. اما صدقات زبان، این است که مشغول به ذکر خداوند باشید و صلوات بر محمد و آلش بفرستید، زیرا خداوند شما را به واسطه این اعمال به بهترین درجات می رساند.(۵۵)

۲٫ بخیل ترین مردم

[ ۳۲ ] پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

«إنّ ابخل النّاس من ذکرت عنده و لم یصلّ علی».

بخیل ترین مردم کسی است که نام من نزد او برده شود و آن شخص صلوات نفرستد.(۵۶)

۳٫ هنگام بوییدن گل

یکی از مواردی که صلوات فرستادن مورد تأکید قرار گرفته است، هنگام بوییدن گل است. در احادیث آمده است:

[ ۳۳ ] «عن مالک الجهینی قال: ناولت أبا عبداللّه الصادق علیه السلام : شَیئاً مِنَ الرَّیاحِینِ فَأَخَذَهُ فَشَمَّهُ وَ وَضَعَهُ عَلَی عَینَیهِ ثُمَّ قَالَ: مَنْ تَنَاوَلَ رَیحَانَهً فَشَمَّهَا وَ وَضَعَهَا عَلَی عَینَیهِ ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ لَمْ تَقَعْ عَلَی الاْءَرْضِ حَتَّی یغْفَرَ لَهُ».

مالک می گوید: گلی به حضرت امام جعفر صادق علیه السلام دادم، گرفتند و بوییدند و بر هر دو دیده گذاشتند. پس فرمودند: هرکه گلی را بگیرد و ببوید و بر دیده ها بگذارد و بگوید:

اللّهم صلّ علی محمّد و آل محمّد

هنوز بر زمین نگذاشته باشد؛ گناهانش آمرزیده می شود.(۵۷)

هم چنین پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

[ ۳۴ ] «مَنْ صَلّی عَلَی وَ لَمْ یصَلِّ عَلی آلی لَمْ یجِدْ ریحَ الجَنّه».

کسی که بر من صلوات بفرستد ولی بر آل من صلوات نفرستد بوی بهشت را استشمام نخواهد کرد.(۵۸)

و نیز فرمود:

[ ۳۵ ] «مَنْ نَسِی الصَّلاهَ عَلی أخْطَأْ طَریقَ الْجَنَّهِ».

کسی که صلوات بر من را فراموش کند، راه بهشت را گم کرده است.(۵۹)

یعنی درود بر پیامبر صلی الله علیه و آله چنان ارجمند است که فراموش کننده آن از مسیر آسان بهشت دور می گردد یا آن که فراموش کردن ذکر صلوات بر پیامبر صلی الله علیه و آله باعث فراموشی دستورات آن حضرت شده و انسان را از مسیر بهشت دور می سازد.

۴٫ پیامبر و اولین منبر

پیامبر آمین گفت

پیامبر صلی الله علیه و آله در میان مسجد النبی در حالی که پشت به یکی از ستون هایش داده بود، خطبه می خواند. خانمی پیشنهاد کرد که چون خواهر زاده ام نجار است منبری برای شما بسازد که مورد استقبال آن حضرت قرار گرفت. برای اولین بار که آن حضرت قدم روی پله های آن نهاد، سه بار در سه پله آن «آمین» گفت که نظر همه حضار را به خود جلب کرد.

[ ۳۶ ] «عن جابر بن عبد اللّه أنّ النبی صلی الله علیه و آله رقی المنبر فلمّا رقی الدرجه الأولی قال: آمین ثمّ رقی الثانیه فقال: آمین، ثمّ رقی الثالثه فقال: آمین، فقالوا: یا رسول اللّه سمعناک تقول آمین ثلاث مرّات، قال: لمّا رقیت الدرجه الأولی جاءنی جبرئیل فقال: شقی عبد أدرک رمضان فانسلخ منه و لم یغفر له، فقلت: آمین، ثمّ قال: شقی عبد أدرک والدیه أو أحدهما فلم یدخلاه الجنّه، فقلت: آمین، ثمّ قال: شقی عبد ذکرت عنده و لم یصلّ علیک، فقلت: آمین».

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در مسجد به ستونی که بعداً به عنوان ستون حنانه شهرت یافت پشت داده سخنرانی می کرد تا آن که به دست بعضی از مؤمنان، منبری ساخته شد که دارای چند پله بود. آن حضرت در اولین مرتبه ای که پای مبارک را بر پله اول منبر نهاد فرمود: «آمین.» سپس بر پله دوم پاگذارد و فرمود: «آمین.» در حال بالا رفتن به پله سوم نیز فرمودند: «آمین.» پس از پایان خطبه آن حضرت، اصحاب حاضر در مجلس از سِر آمین بدون دعا سؤال نمودند. حضرت پاسخ دادند: دعا کننده جبرئیل بود و چون بر پله اول پانهادم دعا کرد و گفت: «هر کسی که پدر و مادر خود را درک کند ولی از راه به جهت خدمت به آنان آمرزیده نشود از رحمت خداوند، دور باد!» پس به من گفت آمین بگویم و گفتم. وقتی بر پله دوم منبر پا نهادم، جبرئیل دعا کرد و گفت: «هرکس نام تو در نزد او برده شود و صلوات نفرستد و به آن حال بمیرد، به دوزخ درآید و خداوند وی را از رحمت خود دور سازد.»

پس به من گفت آمین بگویم و من گفتم. و وقتی به پله سوم پا نهادم، جبرئیل گفت: «هرکسی که شب قدر و ماه مبارک رمضان را دریابد و آمرزیده نشود، از خدای متعال دور باشد.»

سپس به من گفت: بگو آمین و من نیز آمین گفتم.(۶۰)

اعجاز صلوات و نابود شدن گناهان

[ ۳۷ ] در بسیاری از احادیث آمده است :

قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : «من صلی علی مرّه لا یبقی علیه من المعصیه ذرّه

؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که یک بار به گونه ای خالصانه و خدا پسند بر من صلوات بفرستد همه گناهان او در معرض غفران قرار می گیرد».(۶۱) البته این حدیث در منابع مختلف با تعابیر مختلفی مشاهده می شود از جمله در مستدرک الوسائل، ج ۵، ص ۳۳۴ آمده است: «

من صلی علی مرهٌ لم یبق علیه من المعصیه ذره

» همچنین در کتاب اللمعه البیضاء نوشته تبریزی انصاری، ص ۴۹۲ آمده است:

«من صلی علی مره لم یبق من ذنوبه ذره

» البته در کتاب بحارالانوار، ج ۹۱، ص ۶۳ نیز آمده است :

«من صلی علی مره فتح اللّه علیه باب من العافیه و قال صلی الله علیه و آله : من صلی علی مره لم یبق من ذنوبه ذره».

یکبار ارْ کسی، صلواتی نثار من بنمود با صداقت و اخلاص راستین

نابود می شود همه جرم و گناه او شرط آن که حقِّ ناس نباشد بدان قرین

 

 

 

اعجاز صلوات و تأمین عافیت و تندرستی

[ ۳۸ ] پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله همواره ، امت را به اهتمام بر صلوات تأکید می داشت. در حدیث آمده است :

قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : «من صلی علی مره فتح اللّه علیه باب من العافیه؛ کسی که یک بار به گونه ای خالصانه و خداپسند بر من درود نثار کند پروردگار حکیم دری از تندرستی و عافیت را به روی او می گشاید».(۶۲)

از این حدیث به دست می آید که آدمی با مشغول شدن به ذکر صلوات مورد مرحمت الهی قرار می گیرد و یکی از تجلّیات مرحمت الهی تأمین سلامتی و عافیت برای آدمی است.

اعجاز صلوات و اجابت دعا شد و تصیفیه اعمال

[ ۳۹ ] در حدیث از پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله آمده است:

«صَلَاتُکمْ عَلَی إِجَابَهٌ لِدُعَائِکمْ وَ زَکاهٌ لِأَعْمَالِکمْ؛

صلوات شما بر من، مایه اجابت دعا و رشد و بالندگی و پاکی اعمال شماست».(۶۳)

شاعر می گوید:

صلوات و درودهای شما مایه عزت دعای شماست

باعثِ پاکسازی کردار عامل رفعت سرای شماست

بهتر است از دعا

[ ۴۰ ] در برخی از احادیث آمده است که صلوات بر پیامبر صلی الله علیه و آله : افضل است بر دعای در حق خودت «

الصلاه علی النّبی افضل من الدعا لنفسه».(۶۴)

خاتمه

حکمت تأکید صلوات

پاسخ به یک پرسش

چرا پرداختن به ذکر صلوات در فرهنگ اسلامی مورد تأکید فراوان است؟

پاسخ: اولاً صلوات درود برتر است و صلوات بهترین راه اظهار ادارت به پیشگاه اهل بیت اطهار علیهم السلام است و ازین راه متقابلاً آدمی چه در دنیا و چه در آخرت، مورد عنایت آنان قرار می گیرد.

ثانیاً: صلوات «ذکر اکبر» است و در پیشگاه الهی دارای جایگاه ویژه ای می باشد که آدمی با پرداختن به صلوات به خدا نزدیک شده و آبروی خاصی به دست می آورد.

ثالثاً: صلوات، مایه توجه کردن قلب آدمی به انسان های برتر و محبوب درگاه خداست. بدیهی است آنگاه که قلب آدمی متوجه کسی باشد در واقع آدمی نوعی ارتباط قلبی با او برقرار کرده است و این ارتباط که به نوبه خود، نوعی مجالست با آن طرف، محسوب می شود تأثیر خاصی را در قلب آدمی بر جای می نهد.

در واقع آدمی از راه صلوات، همنشین با پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله ، علی مرتضی امیرالمؤمنین علیه السلام ، فاطمه زهرا علیهاالسلام ، و امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام و سایر آل محمد صلی الله علیه و آله گشته، لحظاتی را در محضر آنان به سر می برد و دقایقی را با آنان سپری می کند که بسیار سرنوشت ساز و حیات بخش است.

رابعاً: ذکر صلوات آدمی را به دیار محبوبان درگاه خدا می برد و آدمی از این راه از چنگ احساس غربت و نیز احساس بی پشتوانگی آزاد می شود و احساس می کند که با کسانی در ارتباط است که در روز دشوار و موارد خطر، دست وی را می گیرند. بر این اساس همواره، در زندگی احساس غرور و توانمندی کرده، هنگام بروز ناملایمات دچار اضطراب و آشفتگی نمی شوند.

علامه نهاوندی در کتاب خزینه الجواهر حکمت هایی را درباب صلوات ذکر می کند. او می نویسد:

۱٫ حکمت اول در صلوات حق تعالی بر آن حضرت آن است که به امت بفهماند که حق تعالی با وجود بی نیازی و استغنای ذاتش، بر آن حضرت صلوات می فرستد. پس مؤمنان با حاجت به شفاعت آن حضرت علیه السلام اولی هستند که صلوات بر آن جناب بفرستند.

۲٫ حکمت دیگر صلوات این است که امت، ادای بعضی از حقوق آن حضرت را کرده باشند.

۳٫ حکمت دیگر آن است که روح انسان به واسطه ضعف، استعداد قبول انوار الاهیه را ندارد، مگر وقتی که یک سنخیت میان خود و ارواح انبیا ایجاد کند تا انوار فایضه از عالم غیب بر ارواح انبیا منعکس بر وی شود و استحکام علاقه ایشان به روح مقدّس نبوی صلی الله علیه و آله به واسطه استفاضه انوار مقدس، موقوف به واسطه صلوات است که بر آن حضرت می فرستد. این جاست که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:

«نزدیک ترین افراد به من در روز قیامت کسی است که بیش تر بر من صلوات بفرستد».

۴٫ حق تعالی چون به رسول خود صلوات فرستاد، یعنی این که بزرگان خود را فراموش نکرد «هُوَ الَّذِی یصَلِّی عَلَیکمْ وَمَلاَئِکتُهُ» تا بدانید وقتی که در دنیا به صلوات یاد کرد، فردا نیز در قیامت امید آن است که به رحمت و مغفرت نیز یاد کند و ما را به برکت آن حضرت، فرو نگذارد.(۶۵)

نتیجه

نتیجه ای که از توجه به مطالب این نوشته و اهتمام به «ذکر برتر الهی» یعنی صلوات به دست می آید آن است که:

الف) ذکر از جمله ذکر صلوات، همواره از عوامل تقویت ایمان به خدا بوده و مایه توجه انسان به پروردگار متعال می شود.

ب) برخوردار شدن از الطاف گران سنگ الهی، روش هایی دارد که ذکر صلوات آسان ترین آن ها است.

ج) از راه توجه به ذکر صلوات است که آدمی از اعجاز مختلف ذکر صلوات بر محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله برخوردار می گردد.

د) پرداختن به ذکر الهی، از جمله صلوات را باید در جامعه به ویژه برای نسل جوان ترویج کنیم.

فهرست منابع

۱٫ احتجاج، احمد بن علی بن أبی طالب طبرسی (۵۴۸ ه) دار النعمان، نجف اشرف، ۱۳۸۶ه.

۲٫ اختصاص، شیخ مفید (۴۱۳ ه) جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۱۴ ه.

۳٫ اربعین البلدانیه، ابن عساکر (۵۷۱ ه) دار الفکر المعاصر، بیروت، ۱۴۱۱ ه.

۴٫ اربعین، شیخ بهائی (۱۰۳۱ ه) دفتر نشر نوید اسلام، قم، چاپ سوم.

۵٫ ارشاد القلوب، الحسن بن أبی الحسن دیلمی (قرن ۸ هجری) دار الاسوه، تهران، چاپ اول، ۱۴۱۷ ه.

۶٫ اعلام الدین، الحسن بن الحسن دیلمی (قرن ۸ هجری)، مؤسسه آل البیت علیهم السلام ، قم، چاپ اول، ۱۴۰۸ ه.

۷٫ اقبال الاعمال، سید ابن طاووس (۶۶۴ ه) دفتر تبلیغات اسلامی، قم، چاپ اول، ۱۴۱۴ ه.

۸٫ الادب المفرد، محمد بن اسماعیل بخاری (۲۵۶ ه) مؤسسه الکتب الثقافیه، بیروت، چال اول، ۱۴۰۶ ه.

۹٫ الارشاد الی سبیل الرشاد، القاسم بن محمد بن علی (۱۰۲۹ ه) دار الحکمه الیمانیه صنعاء، چاپ اول، ۱۴۱۷ ه.

۱۰٫ الأمالی، شیخ صدوق، (۳۸۱ ه)، بنیاد بعثت، قم، چاپ اوّل، ۱۴۱۷ ه.

۱۱٫ الأمالی، شیخ طوسی، (۴۶۰ ه)، بنیاد بعثت، قم، چاپ أوّل، ۱۴۱۴ ه.

۱۲٫ الأمالی، شیخ مفید، (۴۱۳ ه)، جامعه مدرسین حوزه علمیه، قم، ۱۴۰۳ ه.

۱۳٫ بحارالانوار، محمد باقر مجلسی، (۱۱۱۱ ه)، مؤسسه الوفاء بیروت، چاپ دوم، ۱۴۰۳ ه.

۱۴٫ بدایه والنهایه، ابن کثیر (۷۷۴ ه) دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۰۸ ه.

۱۵٫ بشاره المصطفی، محمد بن أبی القاسم طبری (قرن ۶ هجری) مؤسسه النشر الاسلامی، قم، چاپ دوم، ۱۴۲۲ ه.

۱۶٫ پرورش روح، سید محمد شفیعی مازندرانی، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.

۱۷٫ تاریخ الیعقوبی، احمد بن جعفر بن وهب (۲۸۴ ه) دار صادر، بیروت.

۱۸٫ تاریخ مدینه دمشق، ابن عساکر (۵۷۱ ه) دار الفکر، بیروت، ۱۴۱۵ ه.

۱۹٫ تأویل الآیات، شرف الدین حسینی استر آبادی (قرن ۱۰ هجری)، مدرسه الامام المهدی علیه السلام ، قم، چاپ اول، ۱۴۰۷ ه.

۲۰٫ تتمه المنتهی، شیخ عباس قمی، انتشارات بصیرتی قم.

۲۱٫ تحف العقول، ابن شعبه حرّانی، (قرن ۴ هجری)، موسسه النشر الاسلامی، قم، چاپ دوم، ۱۴۰۴ ه.

۲۲٫ تفسیر ابن کثیر، اسماعیل بن کثیر دمشقی (۷۷۴ ه) دار المعرفه، بیروت، ۱۴۱۲ ه.

۲۳٫ تفسیر الاصفی، مولا محسن فیض کاشانی، (۱۰۹۱ ه)، سال چاپ ۱۳۵۳ ه.

۲۴٫ تفسیر الامام العسکری، امام حسن بن علی عسکری علیه السلام ، (۲۶۰ ه) مدرسه الامام المهدی، قم، چاپ اول، ۱۴۰۹ ه.

۲۵٫ تفسیر الدر المنثور، جلال الدین سیوطی (۹۱۱ ه) دار المعرفه، بیروت، چاپ اول، ۱۳۶۵ ه.

۲۶٫ تفسیر القرآن العظیم، ابن ابی حاتم رازی، (۳۲۷ ه)، المکتبه العصریه، بیروت، ۱۴۱۹ ه.

۲۷٫ تفسیر الکشاف، جار اللّه محمود بن عمر زمخشری (۵۳۸ ه) مصطفی البابی الحلبی، مصر، ۱۳۸۵ ه.

۲۸٫ تفسیر الکنز الدقائق، میرزا محمد مشهدی، (۱۱۲۵ ه) چاپخانه علمیه، قم، ۱۴۰۹ ه.

۲۹٫ تفسیر ثعلبی، ثعلبی، (۸۷۵ ه)، دار احیاء التراث العربی، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۸ ه.

۳۰٫ تفسیر جوامع الجامع، شیخ طبرسی، (قرن ۶ هجری)، مؤسسه النشر الاسلامی، قم، چاپ اول، ۱۴۱۸ ه.

۳۱٫ تفسیر صافی، مولی محسن فیض کاشانی، (۱۰۹۱ ه)، مؤسسه الاعلمی، بیروت، چاپ اول، ۱۴۰۶ ه.

۳۲٫ تفسیر عیاشی، محمد بن مسعود عیاشی، (۳۲۰ ه)، المکتبه الاسلامیه، تهران.

۳۳٫ تفسیر فخر الرازی، فخر الدین محمد بن عمر رازی، (۶۰۶ ه)، المطبعه البهیه، مصر.

۳۴٫ تفسیر فرات، فرات بن ابراهیم کوفی، (۳۵۲ ه)، وزارت ارشاد اسلامی، تهران، چاپ اول، ۱۴۱۰ ه.

۳۵٫ تفسیر قرطبی، محمد بن احمد انصاری قرطبی، (۶۷۱ ه)، دار احیاء التراث العربی، بیروت، چاپ دوم، ۱۴۰۵ ه.

۳۶٫ تفسیر نسقی، علاء الدین علاء بغدادی، (۷۲۵ ه) دار الفکر، بیروت.

۳۷٫ تفسیر نور الثقلین، عبد علی بن جمعه عروسی حویزی، (۱۱۱۲ ه) مؤسسه اسماعیلیان، قم، چاپ چهارم، ۱۴۱۲ ه.

۳۸٫ تفیسر تبیان، شیخ طوسی، (۴۶۰ ه)، مکتب الاعلام الاسلامی، قم، چاپ اول، ۱۴۰۹ ه.

۳۹٫ تنبیه الغافلین عن فضائل الطالبین، ابو البدر محسن بن کرامه جشمی بیهقی، (۴۹۴ ه) مرکز الغدیر، قم، ۱۴۲۰ ه.

۴۰٫ توحید، شیخ صدوق، (۳۸۱ ه)، جامعه مدرسین حوزه علمیه، قم.

۴۱٫ تهذیب الاحکام، شیخ طوسی (۴۶۰ ه) دار الکتب الاسلامیه، تهران، چاپ چهارم، ۱۳۶۵ ش.

۴۲٫ ثاقب فی المناقب، ابن حمزه محمد بن علی طوسی، (قرن ۶ هجری)، مؤسسه انصاریان، قم، چاپ اول، ۱۴۱۱ ه.

۴۳٫ ثواب الاعمال، شیخ صدوق، (۳۸۱ ه)، منشورات شریف رضی، قم، چاپ دوم، ۱۳۶۸ ش.

۴۴٫ جامع الاحادیث الشیعه، آیت اللّه العظمی سید حسین بروجردی، المطبعه العلمیه، قم، ۱۳۹۹ ه.

۴۵٫ جامع السعادات، محمد مهدی نراقی، (۱۲۰۹ ه) مؤسسه الاعلمی، بیروت، چاپ چهارم.

۴۶٫ جامع الصغیر، جلال الدین سیوطی (۹۱۱ ه) دار الفکر، بیروت، چاپ اول، ۱۴۰۱ ه.

۴۷٫ جلاء الافهام، ابن قیم جوزیه (۷۵۱ ه) القاهره، ۱۹۷۲ م.

۴۸٫ جمال الاسبوع، سید ابن طاووس (۶۶۴ ه) أختر شمال، چاپ اول، ۱۳۷۱ ش.

۴۹٫ جواهرات السنیه، حر عاملی، (۱۱۰۴ ه) مطبعه النعمان، نجف اشرف، ۱۳۸۴ ه.

۵۰٫ جواهر الکلام، محمد حسن نجفی، (۱۲۶۶ ه) دار الکتب الاسلامیه، تهران، چاپ دوم، ۱۳۶۵ ش.

۵۱٫ خزینه الجواهر، علامه نهاوندی از انتشارات طوس

۵۲٫ خصائص الائمه، شریف رضی، (۴۰۶ ه)، مجمع البحوث الاسلامیه، مشهد، ۱۴۰۶ ه.

۵۳٫ خصال، شیخ صدوق، (۳۸۱ ه)، انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۰۳ ه.

۵۴٫ دعائم الاسلام، النعمان بن محمد بن منصور تمیمی مغربی، (۳۶۳ ه)، دار المعارف، مصر، ۱۳۸۳ ه.

۵۵٫ دلائل الامامه، محمد بن جریر طبری، (قرن ۴ هجری)، بنیاد بعثت، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ ه.

۵۶٫ ذخائر العقبی، محب الدین طبری، (۶۹۴ ه) مکتبه القدسی، القاهره، ۱۳۵۶ ه.

۵۷٫ رجال الکشی، شیخ طوسی، (۴۶۰ ه) مؤسسه آل البیت علیهم السلام ، قم، ۱۴۰۴ ه.

۵۸٫ روضه الواعظین، محمد بن الفتّال نیسابوری، (۵۰۸ ه)، منشورات شریف رضی، قم، ۱۳۹۶ ه.

۵۹٫ روضه، شاذان بن جبرئیل قمی، (۶۶۰ ه) مکتبه الامین، قم، چاپ اول، ۱۴۲۳ ه.

۶۰٫ سراج القلوب، ابو علی زین الدین بن علی معیری.

۶۱٫ سعد السعود، سید ابن طاووس، (۶۶۴ ه)، انتشارات شریف رضی، قم، ۱۳۶۳ ش.

۶۲٫ سفینه البحار، شیخ عباس قمی، (۱۳۵۹ ه)، کتابخانه سنائی، تهران.

۶۳٫ سنن الترمذی، محمد بن عیسی بن سوره ترمذی، (۲۷۹ ه)، دار الفکر، بیروت، ۱۴۰۳ ه.

۶۴٫ سنن الکبری، أحمد بن الحسین بن علی بیهقی (۴۵۸ ه) دارالفکر، بیروت.

۶۵٫ سنن أبی داود، سلیمان بن الاشعث سجستانی، (۲۷۵ ه)، دار الفکر، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۰ ه.

۶۶٫ سنن دارمی، عبداللّه بن بهرام دارمی، (۲۵۵ ه)، مطبعه الاعتدال، دمشق، ۱۳۴۹ ه.

۶۷٫ سیده فاطمه الزهرا، محمد بیومی، چاپخانه سفیر، اصفهان، چاپ دوم، ۱۴۱۸ ه.

۶۸٫ شرح الاخبار، ابو حنیفه نعمان بن محمد تمیمی، (۳۶۳ ه) مؤسسه النشر الاسلامی، قم.

۶۹٫ شرح نهج البلاغه، ابن أبی الحدید معتزلی، ۶۵۶ ه، دار احیاء التراث العربی، بیروت، چاپ اوّل، ۱۳۷۸ ه.

۷۰٫ صحیح ابن حبان، علاء الدین علی بن بلبان فارسی، (۷۳۹ ه)، مؤسسه الرساله، بیروت، چاپ دوم، ۱۴۱۴ ه.

۷۱٫ صحیح البخاری، محمد بن اسماعیل بخاری، (۲۵۶ ه)، دار الفکر، بیروت، ۱۴۰۱ ه.

۷۲٫ صحیح مسلم، مسلم بن الحجاج نیسابوری، (۲۶۱ ه)، دار الفکر، بیروت.

۷۳٫ صفات الشیعه، شیخ صدوق، (۳۸۱ ه)، کانون انتشارات عابدی، تهران.

۷۴٫ صواعق المحرقه، ابن حجر هیثمی، چاپ مصر.

۷۵٫ عدّه الداعی، أحمد بن فهد حلی، (۸۴۱ ه)، مکتبه الوجدانی، قم.

۷۶٫ عقد النضید، محمد بن الحسن قمی، (قرن ۷ هجری)، دار الحدیث، قم، چاپ اول، ۱۴۲۳ ه.

۷۷٫ علل الشرایع، شیخ صدوق، (۳۸۱ ه)، المکتبه الحیدریه فی النجف الاشرف، ۱۳۸۶ ه.

۷۸٫ عوالی اللئالی، ابن ابی جمهور احسائی، (۸۸۰ ه)، مطبعه سید الشهداء علیه السلام ، قم، چاپ اول، ۱۴۰۳ ه.

۷۹٫ عیون اخبار الرضا علیه السلام ، شیخ صدوق (۳۸۱ ه) مؤسسه الاعلمی، بیروت، چاپ اول، ۱۴۰۴ ه.

۸۰٫ عیون اخبار الرضا علیه السلام ، شیخ صدوق، (۳۸۱ ه)، مؤسسه الاعلمی، بیروت، چاپ اول، ۱۴۰۴ ه.

۸۱٫ عیون الحکم و المواعظ، علی بن محمد اللیثی الواسطی، (قرن ۶ هجری)، دار الحدیث، قم، چاپ اول، ۱۳۷۶ ش.

۸۲٫ غابه المرام، سید هاشم بحرانی، (۱۱۰۷ ه)، دار احیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۲۱ ه.

۸۳٫ غیبه، محمد بن ابراهیم نعمانی، (۳۶۰ ه)، انتشارات انوار الهدی، قم، چاپ اول، ۱۴۲۲ ه.

۸۴٫ فصول المهمه، حر عاملی، (۱۱۰۴ ه)، مؤسسه معارف اسلامی امام رضا علیه السلام ، قم، چاپ اول، ۱۴۱۸ ه.

۸۵٫ فضائل الشیعه، شیخ صدوق، (۳۸۱ ه)، انتشارات عابدی، تهران.

۸۶٫ فضائل، شاذان بن جبرئیل قمی، (۶۶۰ ه)، انتشارات زائر، قم، چاپ اول، ۱۳۸۱ ش.

۸۷٫ فضایل صلوات

۸۸٫ فلاح السائل، سید ابن طاووس، (۶۶۴ ه).

۸۹٫ قرب الاسناد، عبداللّه بن جعفر حمیری قمی، (۳۰۰ ه)، مؤسسه آل البیت علیهم السلام ، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ ه.

۹۰٫ قصص الانبیاء، سید نعمه اللّه الجزائری، (۱۱۱۲ ه)، انتشارات هاد، تهران، چاپ سوم، ۱۳۷۷ ه.

۹۱٫ قصص الانبیاء، قطب الدین راوندی، (۵۷۳ ه)، مؤسسه الهادی، قم، چاپ اول، ۱۴۱۸ ه.

۹۲٫ کافی، محمد بن یعقوب کلینی رازی، (۳۲۹ ه)، دارالکتب الاسلامیه، تهران، چاپ سوم، ۱۳۸۸ ه.

۹۳٫ کامل الزیارات، ابو القاسم جعفر بن محمد بن قولویه قمی، (۳۶۸ ه)، مؤسسه النشر الاسلامی، قم، ۱۴۱۷ ه.

۹۴٫ کتاب المؤمن، حسین بن سعید اهوازی، (قرن ۳ هجری)، مدرسه الامام المهدی علیه السلام ، قم، چاپ اول، ۱۴۰۴ ه.

۹۵٫ کشف الخفاء، اسماعیل بن محمد عجلونی، (۱۱۶۲ ه)، دار الکتب العلمیه، بیروت، چاپ سوم، ۱۴۰۸ ه.

۹۶٫ کشف الغمه، علی بن عیسی اربلی، (۶۸۷ ه)، دارالکتاب الاسلامی، بیروت، چاپ اول، ۱۴۰۱ ه.

۹۷٫ کشف الیقین، علامه حلی، (۷۲۶ ه)، مجمع احیاء الثقافه الاسلامیه، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ ه.

۹۸٫ کمال الدین و تمام النعمه، شیخ صدوق، (۳۸۱ ه) مؤسسه النشر الاسلامی، قم، ۱۴۰۵ ه.

۹۹٫ کنز العمال، متقی هندی، (۹۷۵ ه)، مؤسسه الرساله، بیروت، چاپ دوازدهم، ۱۴۰۹ ه.

۱۰۰٫ لسان العرب، ابن حجر عسقلانی، (۸۵۲ ه)، مؤسسه الاعلمی، بیروت، چاپ دوم، ۱۳۹۰ ه.

۱۰۱٫ لمعات الانوار

۱۰۲٫ مأه منقبه، ابن شاذان محمد بن أحمد قمی، (۴۱۳ ه)، مدرسه الامام المهدی علیه السلام ، قم، چاپ اول، ۱۴۰۷ ه.

۱۰۳٫ مجموعه ورام، ورام بن ابی فراس مالکی اشتری، (۶۰۵ ه)، دار الکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۸۸ ش.

۱۰۴٫ محاسبه النفس، ابراهیم بن علی کفعمی، (قرن ۹ هجری)، مؤسسه قائم آل محمد صلی الله علیه و آله ، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ ه.

۱۰۵٫ محاسن، احمد بن محمد بن خالد برقی، (۲۷۴ ه)، دار الکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۷۰ ه.

۱۰۶٫ محتضر، حسن بن سلیمان بن محمد حلّی، (قرن ۸ هجری)، المکتبه الحیدریه، نجف اشرف، ۱۴۹۸ ه.

۱۰۷٫ مدینه المعاجز، سید هاشم بحرانی، (۱۱۰۷ ه) بنیاد معارف اسلامی، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ ه.

۱۰۸٫ مزار، محمد بن محمد بن النعمان بغدادی، (۴۱۳ ه) دار المفید، بیروت، چاپ دوم، ۱۴۱۴ ه.

۱۰۹٫ مستدرک علی الصحیحین، حاکم نیسابوری، (۴۰۵ ه)، دار المعرفه، بیروت.

۱۱۰٫ مستدرک وسائل الشیعه، محقق میرزا حسین نوری طبرسی، (۱۳۲۰ ه)، مؤسسه آل البیت علیهم السلام ، قم، چاپ اوّل، ۱۴۰۸ ه.

۱۱۱٫ مسند ابن المبارک، عبداللّه بن المبارک، (۱۸۱ ه)، دار الکتب العلمیه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۱ ه.

۱۱۲٫ مسند أحمد، احمد بن حنبل، (۲۴۱ ه)، دار صادر، بیروت.

۱۱۳٫ مسند زید بن علی، الامام الشهید زید بن علی بن الحسین علیه السلام ، دار مکتبه الحیاه، بیروت.

۱۱۴٫ مشکاه الانوار، ابوالفضل علی طبرسی، (قرن ۷ هجری)، دار الکتب الاسلامیه، تهران، چاپ دوم، ۱۳۸۵ ه.

۱۱۵٫ مصابیح الدجی

۱۱۶٫ مصادقه الاخوان، شیخ صدوق، (۳۸۱ ه)، مکتبه الامام صاحب الزمان علیه السلام ، العامه، کاظیمه، عراق، ۱۴۰۲ ه.

۱۱۷٫ مصباح الشریعه، منسوب به امام صادق علیه السلام ، مؤسسه الاعلمی، بیروت، چاپ اول، ۱۴۰۰ ه.

۱۱۸٫ مصباح المتهجد، شیخ صدوق، (۳۸۱ ه)، مکتبه الامام صاحب الزمان علیه السلام ، عامه، کاظمین، عراق.

۱۱۹٫ معارج الوصول، محمد بن یوسف زرندی، (۷۵۰ ه).

۱۲۰٫ معانی الاخبار، شیخ صدوق، (۳۸۱ ه)، انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین، قم، ۱۳۶۱ ش.

۱۲۱٫ معجم الاوسط، ابوالقاسم سلیمان بن احمد طبرانی، (۳۶۰ ه)، دار الحرمین، ۱۴۱۵ ه.

۱۲۲٫ معجم الکبیر، سلیمان بن أحمد لخمی طبرانی (۳۶۰ ه) دار إحیاء التراث العربی، بیروت، چاپ دوم، ۱۴۰۴ ه.

۱۲۳٫ مقنع، شیخ صدوق، (۳۸۱ ه)، مؤسسه الهادی، قم، چاپ اول، ۱۴۱۵ ه.

۱۲۴٫ مقنعه، شیخ مفید (۴۱۳ ه) جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۰ ه.

۱۲۵٫ مکارم الاخلاق، رضی الدین الحسن بن الفضل طبرسی، (قرن ۶ هجری)، انتشارات شریف رضی، قم، چاپ ششم، ۱۳۹۲ ه.

۱۲۶٫ مناقب ابن شهر آشوب، محمد بن علی بن شهر آشوب، (۵۸۸ ه)، المکتبه الحیدریه، نجف اشرف، ۱۳۷۶ ه.

۱۲۷٫ مناقب الامام امیرالمؤمنین علیه السلام ، محمد بن سلیمان کوفی، (۳۰۰ ه)، مجمع اخیاء الثقافه الاسلامیه، قم، چاپ اول، ۱۴۱۲ ه.

۱۲۸٫ مناقب، موفق بن أحمد بن محمد بن مکی خوارزمی (۵۶۸ ه) مؤسسه النشر الاسلامی، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۱ ه.

۱۲۹٫ من لا یحضره الفقیه، شیخ صدوق، (۳۸۱ ه)، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۰۴ ه.

۱۳۰٫ میزان الاعتدال، محمد بن احمد بن عثمان ذهبی، (۷۴۸ ه) دار المعرفه، بیروت، چاپ اول، ۱۳۸۲ ه.

۱۳۱٫ نظم درر السمطین، محمد بن یوسف زرندی، (۷۵۰ ه)، مکتبه الامام أمیر المؤمنین علیه السلام ، اصفهان، چاپ اول، ۱۳۷۷ ه.

۱۳۲٫ نهج البلاغه، شرح محمد عبده.

۱۳۳٫ نهج الفصاحه، ترجمه ابو القاسم پاینده، انتشارات جاویدان، تهران.

۱۳۴٫ وسائل الشیعه، محمد بن الحسن حرّ عاملی، (۱۱۰۴ ه)، مؤسسه آل البیت علیهم السلام ، قم، چاپ دوم، ۱۴۱۴ ه.

۱۳۵٫ ینابیع الموده، سلیمان بن ابراهیم حنفی قندوزی (۱۲۹۴ ه) دار اسوه، قم، چاپ اول، ۱۴۱۶ ه.

منبع : شناخت رهبری

نظر دهيد